Als u de diagnose prostaatkanker heeft gekregen, staat u voor belangrijke keuzes. Een van de mogelijke behandelingen is externe bestraling, ook wel radiotherapie genoemd. Dit is een effectieve manier om kankercellen te vernietigen. We begrijpen dat u niet alleen wilt weten wat de voordelen zijn, maar ook eerlijke informatie wilt over de mogelijke nadelen en bijwerkingen. Het is volkomen normaal om hier vragen over te hebben of u zorgen te maken. Op deze pagina leggen we rustig uit met welke nadelen u te maken kunt krijgen. Het is belangrijk om te onthouden dat de technologie voortdurend verbetert, waardoor de risico’s op bijwerkingen steeds kleiner worden. Bovendien ervaart niet iedereen dezelfde klachten. Deze informatie is bedoeld om u te helpen een weloverwogen beslissing te nemen, samen met uw arts.
Mogelijke invloed op de erectie
Een van de meest besproken onderwerpen is de mogelijke impact van bestraling op het seksuele leven. De prostaat is omgeven door een netwerk van fijne zenuwen en bloedvaten die essentieel zijn voor het krijgen en behouden van een erectie. Hoewel we de stralenbundels met uiterste precisie op de prostaatkankercellen richten, is het bijna onvermijdelijk dat dit omliggende weefsel ook een deel van de straling ontvangt. Deze straling kan de zenuwen en bloedvaten beschadigen, wat kan leiden tot erectieproblemen, ook wel impotentie genoemd.
Dit probleem ontstaat meestal niet direct na de behandeling, maar ontwikkelt zich vaak geleidelijk in de maanden of zelfs jaren daarna. De kans op erectieproblemen hangt af van verschillende factoren, zoals uw leeftijd, uw seksuele functioneren vóór de behandeling en de totale dosis straling. In vergelijking met een operatie waarbij de prostaat volledig wordt verwijderd (radicale prostatectomie), is het risico op directe en ernstige erectieproblemen na bestraling over het algemeen iets lager. Bij inwendige bestraling (brachytherapie) lijkt het risico nog kleiner. Gelukkig zijn er tegenwoordig goede oplossingen en hulpmiddelen beschikbaar als u hiermee te maken krijgt. Bespreek uw zorgen hierover altijd openlijk met uw uroloog.
Blaasklachten door bestraling (radiocystitis)
De blaas ligt direct boven de prostaat. Door deze nabijheid kan de blaaswand gevoelig reageren op de bestraling. Wanneer de binnenbekleding van de blaas geïrriteerd raakt door de straling, noemen we dit radiocystitis. Dit kan leiden tot een aantal vervelende, maar meestal beheersbare klachten. Een veelvoorkomend symptoom is een plotselinge en zeer sterke aandrang om te plassen, wat we ‘urgency’ noemen. Soms is die aandrang zo hevig dat het leidt tot ongewild urineverlies (urge-incontinentie). Andere mogelijke klachten zijn vaker moeten plassen (zowel overdag als ’s nachts), een branderig gevoel bij het plassen of het zien van een kleine hoeveelheid bloed in de urine.
Deze klachten kunnen tijdens de bestralingsperiode beginnen en na afloop geleidelijk weer afnemen. Bij een klein deel van de mannen kunnen de klachten echter langer aanhouden. We willen benadrukken dat de moderne bestralingstechnieken, zoals IMRT (Intensity-Modulated Radiation Therapy), waar beschikbaar, in staat is de stralingsdosis op de blaas aanzienlijk te beperken. Hierdoor is de kans op ernstige en blijvende blaasklachten de laatste jaren sterk afgenomen.
Darmklachten door bestraling (radiorectitis)
Net zoals de blaas, ligt ook de endeldarm (het rectum) zeer dicht bij de prostaat, namelijk er direct achter. Ook dit orgaan kan daardoor gevoelig zijn voor de bestraling. Een irritatie van de darmwand door straling wordt radiorectitis genoemd. De klachten die hierdoor kunnen ontstaan, lijken een beetje op de blaasklachten. U kunt vaker aandrang voelen om naar het toilet te gaan voor ontlasting, last hebben van krampen, of merken dat er wat slijm of bloed bij de ontlasting zit. Soms kan de ontlasting ook dunner zijn (diarree).
Ook voor darmklachten geldt dat ze vaak van tijdelijke aard zijn en na de behandelperiode verbeteren. Door de prostaat zo nauwkeurig mogelijk te bestralen en de endeldarm zo veel mogelijk te sparen, proberen we dit risico te minimaliseren. Soms wordt er bijvoorbeeld een speciale gel tussen de prostaat en de endeldarm ingebracht om de afstand te vergroten en de darm extra te beschermen. Uw radiotherapeut-oncoloog zal de techniek kiezen die voor u de minste kans op bijwerkingen geeft.
Een eventuele operatie in de toekomst is lastiger
In de meeste gevallen is bestraling succesvol en komt de kanker niet terug. Mocht de prostaatkanker in de prostaat zelf toch terugkeren na een volledige bestralingsbehandeling, dan zijn de behandelopties beperkter. Een operatie om de prostaat alsnog te verwijderen, een zogenaamde ‘salvage’ of reddingsoperatie, is technisch wel mogelijk, maar aanzienlijk complexer dan een operatie bij een niet-bestraalde prostaat. Door de bestraling ontstaat er littekenweefsel, waardoor de verschillende weefsellagen als het ware aan elkaar ‘plakken’. Dit maakt het voor de chirurg veel moeilijker om de prostaat los te maken van de omliggende structuren, zoals de blaas en de sluitspier. Hierdoor is de kans op complicaties, zoals blijvende incontinentie of darmschade, na zo’n operatie aanzienlijk groter. Daarom wordt deze ingreep niet standaard uitgevoerd en alleen in gespecialiseerde centra overwogen.
De behandeling vraagt tijd en planning
Een praktisch nadeel van externe radiotherapie is de duur en intensiteit van het behandeltraject. Een standaard bestralingsschema bestaat vaak uit een reeks van 30 tot 40 sessies. Dit betekent dat u gedurende zes tot acht weken, vijf dagen per week, naar het ziekenhuis moet komen. Elke sessie duurt maar kort (ongeveer 15 minuten), maar de dagelijkse verplaatsing en de afspraken vragen een aanzienlijke investering van uw tijd en energie. Dit kan een belasting zijn voor uw dagelijkse routine, werk en gezinsleven. Hoewel dit voor de meeste mensen goed te organiseren is, is het wel een belangrijk punt om rekening mee te houden bij het maken van uw keuze. Er wordt wel steeds meer onderzoek gedaan naar kortere schema’s (hypofractionatie), waarbij een hogere dosis per keer wordt gegeven over een kortere periode.
Lees hier over de voordelen van externe bestraling
De informatie op deze website is van algemene aard en is niet bedoeld als vervanging van een medisch consult. Neem voor persoonlijk advies en behandeling altijd contact op met uw behandelend arts.